Studiedag Doodsdrift

Waarom blijft een mens zo hardnekkig plakken aan zijn eigen miserie? Au fond is dit de vraag die Freud bracht tot de hypothese van de doodsdrift. Daarover laat hij immers geen enkele twijfel bestaan, het is de klinische noodwendigheid die hem tot dit concept bracht: herhalingsdwang, negatieve therapeutische reactie, dromen die trauma’s pijnlijk aanwezig stellen,… Nochtans geeft Freud grif toe dat ook hij tijd nodig had voor een erkenning van de doodsdrift. Tegelijk beschouwt hij deze conceptualisering als zijn laatste echte bijdrage: alle theorie nadien had evengoed niet kunnen geschreven zijn – of door iemand anders.

Niettemin riep de idee van een doodsdrift van in den beginne veel controverse op, met heftige tegenargumenten: veel te speculatief en onwetenschappelijk, al te pessimistisch over het mensdom, louter hersenspinsel van een oudere man die worstelt met dood en verlies,… En dus waren er fervente tegenstanders, zoals Winnicott die het beschouwde als Freuds enige échte zonde. Anderen minimaliseerden de inzet van Freuds stap door het in te bedden in een ruimere culturele context, bijvoorbeeld de negentiende-eeuwse romantiek met haar doodsverlangen. Tegelijk waren er prominente analytici – zoals Melanie Klein en Jacques Lacan – die het concept zonder aarzeling omarmden, met duidelijke consequenties voor hun eigen theorie. De controverse is vandaag allerminst gaan liggen.

Het maakt effectief een verschil of men de hypothese van een doodsdrift ernstig neemt om er iets van de kliniek mee te verhelderen, of het eenvoudigweg schrapt. Freud zelf sprak altijd over de onderlinge samen- en tegenwerking van Eros en Thanatos, en waarschuwde voor de klinische situaties van zogenaamde ontmenging – wanneer de doodsdrift vrij spel krijgt. Een (wat ons betreft noodzakelijke) erkenning van de doodsdrift kan uiteraard niet zonder de vraag hoe een subject die bewerkt en hoe het zich creatief al dan niet kan vervlechten met een levensdrift.

In die zin bevragen de verschillende sprekers het statuut en de implicaties van de doodsdrift: conceptueel, klinisch, vanuit het vraagstuk van de menselijke creativiteit,… Abe Geldhof zorgt als discutant voor de eerste echo’s.